De wind, onberekenbaar in zijn komen en gaan, onverwacht in zijn snelle bewegingen, maar toch voorspelbaar in cyclische termen, is de adem van het Tao zelf.
John Blofeld[1]
Golven, waarom komt de wind en verlaat hij jullie weer? Hij komt om ons wakker te maken, en laat het aan ons over het probleem onder elkaar op te lossen.
Inayat Khan[2]
Het is de tegenwind die de vlieger doet stijgen.
Chinees gezegde
2.4 Blowing in the Wind
巽 Xùn ☴
Trigram De Wind
Theorie
Het trigram ‘De Wind’ staat voor nieuwsgierigheid en buigzaamheid. Het betekent doorzettingsvermogen vanuit zachtmoedigheid, en meegaandheid zonder je eigen principes geweld aan te doen. De Wind staat voor grondigheid, uitwisseling en communicatie. Het trigram heeft ook wel als naam ‘Het Hout’. De Wind symboliseert een zachte, indringende kracht die continu doorgaat en niet opgeeft. Kleine stapjes zonder haast. Hij is nieuwsgierig en kent geen grenzen. De Wind is onzichtbaar aanwezig en zorgt voor resultaat dat beklijft op lange termijn. De Wind draagt uit, egaliseert, creëert balans en evenwicht. ‘Ik ben de wortels van de boom die door volharding de hardste steen weten te breken.’[3]
Toepassing
Nieuwsgierigheid, buigzaamheid, zachtmoedigheid, meegaandheid, zachte indringende kracht. Ik heb al deze kwaliteiten geschaard onder de noemer ‘inspiratie’. Op twee gebieden heb ik inspiratie ervaren: op religieus en op muzikaal gebied.
Bob Dylan – Blowin’ in the WindHow many roads must a man walk down Yes, ‘n’ how many years can a mountain exist Yes, ‘n’ how many times must a man look up |
Blowin’ In The Wind is het meest klassieke en meest gecoverde lied van Dylan. Toppunt van inspiratie. Ik laat Jochen Markhorst aan het woord.
‘Blowin’ in the wind’ is wat de Mona Lisa voor Da Vinci is, Sonnet 18 (‘Shall I compare thee to a summer’s day?) voor Shakespeare, de Negende symfonie voor Beethoven en De Denker voor Rodin – niet per se het beste werk van een geniale kunstenaar, maar wel het bekendste, het werk dat de kunstenaar onsterfelijk maakt.[4]
Met dit lied in mijn hoofd betreed ik na de groene Rioja streek de autonome regio Castilla y León, waar de wind naar zeggen de baas is. Volgens de Rother wandelgids gaat de Sint-Jacobsroute nu ‘meer dan 400 km door de provincies Burgos, Palencia en León. De wijde, vlakke, schrale landschappen van de Meseta vergen van de pelgrims een ijzeren wilskracht. De rijkdom aan cultuurhistorisch interessant bezienswaardigheden is groot, of het nu gaat om San Juan de Ortega, Burgos, Castrojeriz, Frómista, Astorga of Ponferrado. Vanaf Astorga biedt de route kijkjes in ten onrechte relatief onbekende Spaanse regio’s als de Maragatería, de bergen van de Montes de León en El Bierzo dat met lieflijke groen landstreken een voorproefje van Galicië biedt.’
De meeste pelgrims houden helemaal niet van het landschap van de meseta. Ze vinden het een verschrikking. De leegte, de oneindigheid van hemel en aarde en de eentonigheid van de weg. Daarbij de verzengende hitte als de zon hoog aan de hemel staat. De koude, straffe wind die ook ’s zomers kan waaien op deze kale hoogvlakte. Of de regen die uren kan aanhouden in het voorjaar en het najaar. Hier ben je aan de elementen overgeleverd. Er is een wisselwerking tussen de weg door het landschap en de innerlijke weg die de pelgrim aflegt. De tocht over de onbarmhartige meseta is de fase van beproeving en van loutering (catharsis) waarin oude gewoontes worden losgelaten.[5]
Anders dan in de Pyreneeën ervoer ik in de Meseta niet de schrale wind waarover anderen spreken. Ik werd eerder geïmponeerd door de enorme korenvelden in het glooiend landschap, een kenmerk dat onder het nog te bespreken aarde teken valt.
De middeleeuwse mystica Hildegard van Bingen heeft aan de winden altijd een bijzondere invloed toegeschreven. Door hen komen volgens haar de kosmische krachten op de mens af, waarvan hij profijt kan hebben, maar waartegen hij zich ook moet verweren. Met name de noordenwind staat voor de boze macht van de verleiding, terwijl de oostenwind de opbouwende levenskrachten symboliseert. ‘De mens verricht zijn daden ten goede en ten kwade met de vier elementen, naar de maat van de vier winden, die in de bovenste regionen van de lucht hun krachten uitoefenen, hoewel zij zo nu en dan ook uitwaaien over het vuil en de onzuiverheid van de ongerechtigheid. De vier hoofdwinden stemmen in de mens overeen met vier basiskrachten: het denken, de taal, de daadkracht en het gemoed.’[6]
‘Zoals de wind het vuur doet opvlammen, zo zet het verstand de menselijke ziel in beweging en verlicht haar. De kracht van het verstand in de ziel is als een wind, en zij is het licht van het vuur.’[7]
Deze relatie volgens Hildegard tussen wind en vuur is ook zichtbaar in de bagua, waar het windteken en vuurteken naast elkaar staan en een relatie vormen volgens de voedende ofwel creatieve cyclus: wind voedt het vuur.
Inspiratie
Het windteken kreeg voor mij vooral betekenis in de vorm van inspiratie. Inspiratie door de rijkdom aan cultuurhistorisch interessant bezienswaardigheden waarover mijn wandelgids spreekt. Inspiratie van historische wegbereiders van de camino als Santo Domingo de la Calzada en San Juan de Ortega. Inspiratie tot mediteren en zingen. Inspiratie houdt zich niet aan tijd, kan ieder moment komen. Tijdens het wandelen stopte ik regelmatig om iets op te schrijven. Ik heb geleerd dat inspirerende gedachten vluchtig zijn als de wind en snel moeten worden opgevangen voordat ze wegvliegen en andere gedachten hun plaats innemen.
Religieuze inspiratie
Dag 4
Overdag Herman ontmoet in een herberg die vertelde het vandaag vaak met mensen over onze religieus/spirituele discussie van gisteren in Roncesvalles te hebben gehad. Herman stelde het hart centraal en ik heb hem vanuit het daoïsme gewezen op het belang van relaties tussen hoofd, hart en buik ofwel Jing, Qi en Shen.[8]
Dag 7
De camino biedt goddelijke inspiratie en wordt op het bidprentje van de St. Mariakerk in Los Arcos zelfs vergeleken met de doortocht door de woestijn van het Joodse volk op weg naar het Beloofde Land.
| Gebed van de pelgrim
O God, die uw dienaar Abraham weghaalde uit de stad van de Caldeeërs, Ur, hem beschermde op al zijn pelgrimstochten en de gids was van het Hebreeuwse volk bij de doortocht van de woestijn. Wij, uw dienaars, die in Uw naam naar Santiago de Compostella gaan, vragen uw bescherming. Wees nabij tijdens onze tocht wees onze gids op de kruispunten wees onze moed bij vermoeidheid wees beschermer bij gevaar wees beschutting op de camino wees schaduw bij warmte wees licht bij de duisternis wees bevestiging van onze voornemens. Opdat we door U begeleid, gezond en wel de camino mogen beëindigen, verrijkt in deugd en genade, ongedeerd huiswaarts mogen keren, vervuld van een heilzame en blijvende vreugde. Door Jezus onze heer. Amen Apostel Santiago bid voor ons. Heilige Maria bid voor ons.
|
Dag 10
Santo Domingo en zijn leerling Juan de Ortega waren beiden kluizenaars uit de 11e/12e eeuw, dus hier en over twee dagen in San Juan de Ortega uitstekende inspiratieplekken voor daoïsme en de camino.
De Rother wandelgids verhaalt:
Santo Domingo de la Calzada is een van de voornaamste halteplaatsen op de Sint-Jacobsroute. De plaats dankt haar bestaan aan Domingo de Viloria (1019-1109). Deze voormalige kluizenaar wilde zijn leven wijden aan de pelgrimsroute. Hij rooide het destijds dicht beboste gebied rondom de Rio Oja, bouwde de brug en verharde de weg (calzada), die nog altijd het langgerekte stadsbeeld bepaalt. Hij stichtte een herberg en een hospitium en verzorgde zelf zieke pelgrims. Dankzij zijn charismatische persoonlijkheid wist hij zowel geestelijken en edellieden als gewone mensen voor zijn werk te interesseren. Al kort na zijn dood werd Domingo heilig verklaard. Zijn leerling Juan de Ortega zette zijn levenswerk voort. Sinds 1930 is Santo Domingo de beschermheilige van de Spaanse wegen- en bruggenbouwers. Tussen 1158 en 1235 ontstond de romaans-gotische kathedraal.
Het in de kerk gehouden paar witte kippen herinnert aan het wonder van Santo Domingo, een van de populairste legenden van de route. De eerste versies deden de ronde in het Toulouse van de 12e eeuw. Ergens in de 14e eeuw zouden de Duitse pelgrim Hugonell en zijn ouders in Santo Domingo verblijf gehouden hebben. Toen de jongeman de liefde van de herbergiersdochter afwees, betichtte het beledigde meisje hem van diefstal. De jongeman eindigde aan de galg. Op de terugweg van Santiago troffen zijn ouders hun zoon aan het begin van Santo Domingo aan – aan de strop, maar levend, op de schouders van Santo Domingo. Toen ze dit melden aan de rechter, die aan tafel zat, zei deze tegen hen: ‘Jullie zoon is even dood als de gebraden kippetjes op mijn bord.’ Hij was nog niet uitgesproken of de vogels kwamen luid kraaiend overeind. Als herinnering droegen de rechters van de plaats lange tijd een touw om hun hals, dat later door een gerieflijker band werd vervangen. De kippen in de kerk worden om de drie weken vervangen.
In dit verhaal wordt duidelijk hoe inspirerend Santo Domingo is geweest voor de wegen- en bruggenbouw in Spanje als ook voor de rechtspraak. Zijn standbeeld verrijkt op diverse plaatsen de straten van het stadje en als toeristische attractie kom ik een levensgrote bordkartonnen afbeelding van de heilige man tegen met twee witte kippen aan zijn borst geklemd. Eerbiedig steek ik mijn hoofd in het uitgespaarde gat van het hoofd op de afbeelding en vraag een medecaminoganger een foto te maken. Voor één moment vereenzelvig mij met de historische wegbereider van dit deel van de camino. Later zal deze foto op facebook als symbool van mijn caminoreis groot succes hebben.
Dag 13
De albergue in San Juan de Ortega viel flink tegen, verwaarloosd en ongeïnteresseerd personeel. Geen sleutels bij de lockers, slecht sluitende deur, regelmatig geen water! Ondanks de mankementen had ik deze herberg niet willen missen. Minder aangepast aan alle eisen van de camino, je proeft nog de sfeer van vroeger, ook van de moeilijkheden die de kluizenaar San Juan moet hebben ondervonden bij het oprichten van deze herberg.
In de Rother gids lezen we:
San Juan de Ortega (1080-1163) was naast Santo Domingo de tweede grote promotor van de Sint-Jacobsroute. Na een bedevaart naar Jeruzalem trok deze leerling van Santo Domingo zich omstreeks 1115 in het onherbergzame Oca-gebergte terug. Als dank voor zijn wonderbaarlijke redding tijdens een storm op zijn terugreis bouwde hij voor de heilige Nicolaas van Bari (ook: Nicolaas van Myrna, onze Sinterklaas) de Capilla de San Nicolás. Later opende hij ondanks de tegenwerking van de Orca-bandieten een pelgrimsherberg, waaromheen een kleine kloostergemeenschap ontstond. Evenals zijn voorbeeld Santo Domingo verbeterde ook Juan de Sint-Jacobsroute met verharde wegen en bruggen.
Dag 14
Bij verlaten van Burgos nog prachtig standbeeld gefotografeerd van ‘Domingo de la Calzar, Ingeniero del Camino’, gemaakt door Francisco Ortega. Ook nog leuk kindermonument, Burgos heeft een speciale band met kinderorganisaties.
Dag 15
Door de velden wandelend hoor ik de nachtegaal zijn lied zingen. Ik moet denken aan het boek Volg de stem van jet hart van Joseph Campbell. Vooral de nadruk op het transcendente dat het niveau van woorden overstijgt vind ik mooi. Dit geeft het belang aan van stilte. Campbell moedigt aan voor de gelukzaligheid te leven. Gelukzaligheid is de opwellende energie van de transcendente wijsheid binnen in je. (p. 20). Ook prachtig idee is dat eeuwigheid niets met tijd te maken heeft. Tijd sluit je juist af voor de eeuwigheid. Het eeuwige is nu. (p. 18)
In Castrojeriz op bezoek geweest bij de nonnen van het klooster van Santa Clara. Twee Tau symbolen gekocht, voor me zelf en voor Prijna. De Tau is door monniken van de orde van Sint Antonius tot beschermingsteken gemaakt van de camino. Het teken is afgeleid van de Griekse letter tau en staat voor zaken als bekering, boetedoening, verlossing, zegen en vrede.[9]
Door een draaiend luik gebak besteld, de twee tekens en koffie. De zusters mogen zich niet laten zien, maar praten met hen staat gelukkig vrij. Ik praat nu met Zr. Teresia uit Kenia, 27 jaar en 3 jaar in de orde, nu als novice. Het gebak is veel te veel voor mij alleen, ik krijg een halve doos maar bedoelde een paar gebakjes. Doos als geschenk gegeven aan de herbergier die er blij mee is. Krijg gratis biertje.
Inspiratie uit het boek van Joseph Campbell, Volg de stem van je hart, p. 68:
De camino is een lijdensweg, zoals de geboorte, het baren van een kind voor een vrouw een lijdensweg is. Het is een ritueel ingesteld door de Kerk om de Maagdelijke Geboorte van de geest in jezelf te ervaren, de geboorte van het mystieke, mythische wezen van je eigen spirituele leven.
Dag 16
Ik maak Zr. Teresia van gisteren tot de muze van vandaag.
De kerk kent twee heiligen onder de naam van Teresia. De grote kerkhervormer Tersesia van Avila en de kinderlijk onschuldige heilige Teresia van Lisieux, beiden ook wel Teresia van het Kind Jezus genoemd. Mijn contact gisteren associeer ik vooral met de heilige Teresia van Lisieux, die als Teresia van Lisieux (1873-1897) een van de grootste heiligen is van de Moderne Tijd. Zij introduceerde in de katholieke traditie een nieuwe spiritualiteit, de ‘kleine weg’, vanuit het besef dat geloof geen verdienste is maar genade. Paus Johannes Paulus II bevorderde haar in 1997 tot Kerklerares.[10]
Vanochtend bij het ontbijt nog wat in Joseph Campbell zitten lezen. Mythologie ziet Campbell als het verhaal van het kind dat afhankelijk wordt geboren en als volwassene verantwoordelijkheid moet leren nemen om als oudere weer een staat van afhankelijkheid te leren accepteren. De motor bij dit alles is de wil van het kind, zijn verlangen, dat op allerlei manieren kan botsen met zijn culturele omgeving. Als de camino een oefening is van de wil, is dat een reflectie op de manieren waarop de wil in het verleden gevormd/misvormd is en om te gaan met de krachten van het innerlijk die vrijkomen door deze reflectie.
De camino is dus een proces van deconditionering.
Mijn Tau voelt heel geweldig, geeft kracht! Ik ben blij dat ik deze persoonlijk bij de nonnetjes heb gekocht.
Dag 17
Het boek lezend van Joseph Campbell bedenk ik dat de camino voor jong en oud een net wat andere initiatie is. Voor de jongeren is het de markering van de stap naar zelfstandigheid. Zij worden als het ware weggesleept door de mannen van de vrouwen en het bos ingestuurd om te overleven. Voor de ouderen is het een nieuwe stap naar afhankelijkheid, afhankelijkheid van de leraar om toe te leven naar de dood. De daoïsten zouden zeggen toe te leven naar de onsterfelijkheid.
Bijeenkomst in de herberg van Carrión de los Condes van Augustijner nonnen. Gisteren is de dag waarop Augustinus bekeerd is, dus vandaag eerste dag in zijn nieuwe leven! Zang en het hart openen staan centraal, prachtig. Na de bijeenkomst nog heel kort het Vespers bijgewoond. Het viel me op dat meditatie met woorden uit de Bijbel toch zeer veel minder is dan woordloze, fysieke meditatie. Het creëert wel gezamenlijkheid, maar ook een onderworpenheid aan Het Woord, wat energetisch niet goed aanvoelt. De zegening van de zuster kwam, ondanks haar koude handen, wel binnen! Zij deed dit persoonlijk door het geven van een gekleurde ster van papier en het uitspreken van de woorden: ’May God bless you and take care of you.’
Dag 18
De non van gisteren die mij de zegen gaf tot muze gemaakt. De zegening gaf weer een heel speciale sfeer aan de camino. In de overdenking vielen mij de begrippen nederigheid en dankbaarheid op. De camino maakt nederig omdat het zo’n grote opgave is en dankbaar omdat je kleine dingen leert waarderen, maar vooral dat jouw lichaam en geest deze tocht mogelijk maken.
Dag 22
Spreuk gisteren van de Benedictijner nonnetjes gekregen:
Een rijke man is vaak een arme man met veel geld.
Dag 28
Kwam Valeria tegen in het dal onderweg naar Fonfría en we zijn een eindje opgetrokken. Met name door haar vraag waarom ik de camino loop, ontstond een interessant gesprek dat mijn vrouw die bellend dit gesprek onderbrak jaloers maakte, zoals ze later berichtte:
Kijk het mag natuurlijk niet, maar ik word wel jaloers van al die onderonsjes met andere vrouwen met vaak klinkende namen. Terwijl ik op deze prachtige lentedag braaf mijn taken zit te doen! Maar wel waanzinnig fantaseer en droom over minder werken en reizen door Azië. Ik leef nu alleen in een leven voor twee.
Valeria is 37 en heeft zich voor haar gevoel steeds aangepast. Ze wil God in zichzelf voelen en is daarom de camino gaan lopen. Ik gaf aan dat ik door mijn dissertatie op 39 jaar een nodige zelfstandigheid had verworven. Michel Foucault vond zij een donkere auteur, wat ik beaamde, maar door het gesprek raakte ze weer meer in hem geïnteresseerd. Ik gaf aan in mijn werk in de jeugdzorg vrijheid van handelen en persoonlijke groei voor de cliënt zowel als voor de hulpverlener te hebben nagestreefd. Ook vond Valeria het mooi zoals mijn vrouw en ik gezamenlijk in dialoog de camino beleefden.
In Fonfría heel hartelijk onthaald met een biertje door Tur. Met zijn zuster Margarita een interessante filosofische discussie gehad.
Muzikale inspiratie
Op dag 11 ontdek ik in de Albergue Muncipal El Corro een gitaar waarop ik ga spelen. De dagen erop zal ik vaker liedjes van Dylan ten gehore brengen. Het zingen inspireert tot het schrijven van het in de inleiding genoemde caminolied op de wijs van Blowing in the Wind van Bob Dylan. Op dag 19 vindt de première plaats. Met dit lied krijg ik naar mijn gevoel een speciale plaats in de gemeenschap van caminogangers en wijzen mensen mij op mijn ‘destiny’, mijn weg.
Dag 19
Vanochtend nog een Santiago-couplet bedacht voor Blowin’ in the Wind. In de herberg van de Clarissen in Berciamos staat het zingen van liederen zeer centraal. Tot vervelens toe werd het lied Peregrino op de wijs van La Bamba herhaald. Er werd natuurlijk gevraagd naar Blowin’ in the Wind. Met veel succes mijn Camino versie ten gehore gegeven. Met Carlos (de partner van Irma) en een Duitser die uit Rome kwam een fles wijn soldaat gemaakt (het woord soldaat is speciaal toepasselijk vanwege de legerkleding die Carlos altijd draagt). Carlos had me hiertoe uitgenodigd, nadat hij eerder ontroerd en enthousiast had gereageerd op caminolied. Ook had hij van de tekst snel een foto gemaakt. Carlos en Irma komen beiden uit Californis en beheren een appartementencomplex. Net weer de complimenten van Dieter een andere Duitser dat mijn ‘courage’ goed was!
Na de maaltijd was er nog een gebedsbijeenkomst waarbij een kaars als licht voor Santiago werd doorgegeven en je iets kon zeggen. Ik zei ‘I wish I can feel real love’. Daarna een rondje huggen, waarna velen weer vertelden hoe bijzonder ze mijn Dylan vertolking vonden en me aanmoedigden ermee door te gaan: dat dit mijn weg is. De tekst op verzoek van de herberg nog opgeschreven om te bewaren of ergens op te hangen.
Dag 20
Kelly kwam me al tegemoet, opgewonden om het nieuwe Santiagoliedje te horen. Echt de ware fan. Muze voor morgen!
Dag 24
Onderweg mijn liedje nog gezongen voor Maarika. Bij binnenkomst weer scanderend ‘Peter, Peter!’ onthaald door Carlos en zijn vrienden. Hun herberg was echter vol, wat ik niet erg vond. Naar La Pasada del Druida gegaan dat een heel gezellige binnenplaats had. Tijdens het eten aangeschoven bij de groep: 3 Italianen, 2 Spanjaarden (koppel), 1 Deense. Met de Deense vooral leuk gesprek gehad. Was ook een fan van Dylan wat bleek toen het gesprek ging over ‘I was so much older then, I am younger than that now’ uit de song My Back Pages van Dylan. Ook voor haar mijn Santiago lied gezongen, wat ze heel speciaal vond. Beloofd de tekst op te sturen.
Dag 34
Ik wordt ingehaald door Gudrun uit Duitsland. Als ze hoort dat ik uit Nijmegen kom, vertelt ze over een man ook uit Nijmegen die graag accordeon speelt. Helaas was er in de herberg geen accordeon. Ik vertel haar over de keren dat in een herberg wel gitaren waren en ik mijn Santiago lied kon laten horen. Zij vraagt hoe dat lied is en ik zing het haar voor. Ze is ontroerd, het geeft haar kippenvel. Ik beloof de tekst op te sturen.
De weg (4)
Doornroosje, Sneeuwwitje, prins, wekken, kussen, ontwaken, slapen, droom, nachtmerrie, stoom, paardenkracht, locomotief, auto, spoorbaan, perron, duren, uitlopen, indianen, gehuil, geweersalvo, kanonskogel, vuurpeloton, onthoofden, galg, voor galg en rad opgroeien, schavot, schavuit, uitvaagsel, idioot, bloot, naakt, topless, borstvoeding, moederliefde, vadertrots, eer, vaderland, God, familie, gezin, medaille, onderscheiding, paspoort, identiteitsbewijs, doop, geboorteplaats, bloedband, voorouders, voorhoede, achterhoede, op je hoede zijn, gevaar, slang, duivel, geest, heilige geest, spirit, moed, inval, zoete inval, overval, de stoute schoenen aantrekken, vliezen, liezen, kiezen, keuze, three is a crowd, persoonlijk, spel, spelletje, spelen, brood en spelen, homo ludens, homo faber, maken, ontwerpen, uitzetten, aas, loeren, besluipen, besluiten, meningsvorming, scholing, educatie, verbranden, zonnebrandcrème, spieren, skelet, botten, viervoeter, grazen, regenboog, kleur, verkleuren, kleur bekennen, koukleumen, bevriezen, ontdooien, zonnestraal, zonnebank, maneschijn, in/uit de pas lopen, oppassen, inkorten, indammen, gemaal, bezit, eigendom, voornaam, hoge heren, hoge bomen vangen veel wind, klootjesvolk, plebs, zwarte piet, kwartetten, slagvaardig, gevat, handig, kwinkslag, mop, dwangmatig, dwangbuis, internaat, gesticht, stichten, ziekenhuis, patiënt, patent, octrooi, levensgenieter, inrichting, spit, aan het spit rijgen, spits, op de spits drijven, braden, bakken, koken, brouwen, brouwsel, brouwerij, idolaat, ruggengraat, wervels, wervelen, dwarrelen, wervelstorm, orkaan, oceaan, hoogte, diepte, laagte, breedte, breedtegraad, laagvlakte, zich op de vlakte houden, hooggebergte, top, sneeuw, eeuwige jachtvelden, ijsbergen, Titanic, rondneuzen, vlooienmarkt, rommelmarkt, talisman, totempaal, TV, radio, billboard, tegenligger, dwarsligger, klemzetten, schaken, ontvoeren, mysticus, kluizenaar, heremiet, hermetisch, raadsel, hermeneutiek, empirie, zintuigen, optuigen, aftuigen, afzuigen, klaarmaken, bevredigen, geschiedenis, historie, eenzaamheid, menigte, herinnering, roulette, estafette, ontbering, spijsvertering, kringloop, wespennest, slangenkuil, reclame, aanbevelingsbrief, toegang, introductie, annuleren, vernietigen,
Noten
[1] John Blofeld, Tao, het sublieme geheim, 1999, p. 205.
[2] Inayat Khan geciteerd als aan hef van Elisabeth de Jong-Keesing, Golven, waarom komt de wind? De levensgeschiedenis van Hazrat Inayat Khan, Amsterdam, Wetenschappelijke Uitgeverij, 1973.
[3] Harmen Mesker, De I Tjing stap voor stap, 2017, p. 36.
[4] Jochen Markhorst, Bob Dylan Greatest Hits, de eerste veertig jaar, Amazon, 2020, p. 5.
[5] Ad Gruijters, Schrik voor pelgrims. Tierra de Campos, hart van de meseta, Jacobsstaf, 113, maart 2017, p. 37.
[6] Otto Betz, De inspirerende Hildegard van Bingen,1998, p. 173-174.
[7]Ibid., p. 69.
[8] Jing, Qi en Shen: waarom je een disbalans in deze 3 energieën wilt vermijden – Holistik
[10] Teresia van Lisieux | KRO-NCRV
Kijk hier voor een overzicht van alle afleveringen
Peter van der Doef