The concept of a journey symbolizes the spiritual path, while the heart should be understood as the center of the person’s connection with the Divine.
Tentoonstelling MACS MTO[1]
Als je je hart niet kent, ken je de Tao niet.
Wang Ch’ung-yang[2]
I opened my heart to the world and the world came in.
Bob Dylan[3]
離 Lí ☲
Element vuur, trigram Het Vuur
Theorie
Het hart is continu aan het werk. Het element is vuur en het seizoen de zomer. Negatieve emoties zijn ongeduld, arrogantie, haast, wreedheid, geweld. Positieve emoties zijn vreugde, respect, liefde, enthousiasme, levenslust, licht, warmte.[4]
Het trigram ‘Het Vuur’ staat voor het licht, de waarheid. Het is dat wat de leugen ontmaskert en de duisternis verdrijft. Het betekent het aangaan van verbintenissen; je samenvoegen met iets of iemand anders. Het Vuur staat voor zoeken naar houvast, dat wat betekenis aan je leven kan geven. Het trigram Vuur is warmte, helderheid en inzicht. De eigen waarheid is zekerheid waar men zich aan hecht. Vuur gaat relaties aan en klampt zich vast aan dat wat het voedt. ‘Ik ben het licht dat laat zien waar jij aan hecht.’[5]
Toepassing
Bij het houtteken werd het belang besproken van persoonlijke ontmoetingen en bij het windteken het belang van persoonlijke inspiratie op het gebied van religie en muziek. Bij het vuurteken staat het socialisatieproces centraal, het gemeenschapsgevoel, waartoe persoonlijke contacten en inspiratie kunnen leiden. Samen de ruimte delen, de tijd doorbrengen, werken voor en genieten van het leven. Samen zingen vanuit je hart, samen muziek maken ‘Music brings people together, and I love being a catalyst for it’, zegt Tommy Emmanuel.[6]
Heart Of MineHeart of mine be still Heart of mine go back home Heart of mine go back where you been Heart of mine you know that she’ll never be true Heart of mine so malicious and so full of guile |
De dichter verzet zich hevig tegen de aansporingen van zijn hart om verbintenissen aan te gaan, zich bloot te geven. Hij vertrouwt de mensen niet, wil niet afgaan. Hij zal zeker niet de eerste stap zetten om contact te maken. Het mooie van de camino is dat contacten al lopend op een natuurlijke wijze ontstaan, dat angsten en bedenkingen al wandelend als vanzelf oplossen.
There is a spirit of community on the Camino that connects everyone. Within days you will have walked alongside, talked to, and had dinner with many fellow pilgrims. Even if you begin alone, soon you will be surrounded by new friends from all corners of the globe. A community ebbs and flows around you; you never know when someone might disappear. I quickly learned to appreciate my time with others. When a new friend became a speck on the horizon, I felt a familiar sadness.[7]
In plaats van een eenzame voettocht bleek de camino een aaneenschakeling te zijn van sociale momenten, onderbroken door de stilte van het wandelen en vaak opgeluisterd door muziek.
Dag 3
Om 6 uur met Gregoriaanse muziek uit een geluidsinstallatie op de gang gewekt. Nog even tot 6.35 uur blijven liggen mediteren. Ben benieuwd hoe ver ik vandaag kom. Velen vertrekken al vroeg. Ik ga denk ik eerst nog om 7 uur ontbijten. Ontbijt wordt uiteindelijk 8.30 uur in een café onderweg. Met gezellige caminoliedjes op de achtergrond. Doet me denken aan de liedjes die ik gisteren voor mijn geliefde door de telefoon heb gezongen.
Tafel verderop gezelschap van gezellige oudere dames die ik steeds weer zie en die nu genieten van de aandacht die ze krijgen van een lange jongeman met een nog wat langere wandelstok. Rechts de twee heel vriendelijke vrouwtjes die me vanochtend hebben behoed voor het inslaan van de verkeerde weg.
Kerken spelen een belangrijke rol:
8 uur: Klokgelui bij vertrek uit Roncesvalles;
10 uur: Klok begon te luiden bij bekijken van kerk in Aurita;
12 uur: Twee maal 12 slagen in de San Bartolomé kerk in Aurizberri/ Espignal precies tijdens ijzeren hemd meditatie achter in de kerk.[8]
Als ik mijn rugzak na de rust inpak zwaaien al weer bekenden naar me! We lopen blijkbaar allemaal ongeveer hetzelfde tempo.
Bij aankomst in Zubiri bleek ik zeer populair te zijn gezien het luide welkomstgejuich van ‘tout le monde’ op het terras van een café in het centrum van het plaatsje.
Bericht van mijn lief:
Zij: Liefje, het is heel goed met mij. Ik heb rozen voor mezelf gekocht, roze en witte, en voel me senang. Kisses from y love.
Ik: Ha love, ik voel jouw rozen in mijn hart.
Zij: xxx
Dag 4
Vanmiddag een XIII-eeuwse bezocht in Zabaldika. De kerk werd beheerd door vier zusters die een kloostergemeenschap vormden en zeven jaar geleden op instigatie van de kerkelijke autoriteiten besloten hadden meer te gaan doen voor de camino en daarvoor in de nabije toekomst ook een refugio te gaan oprichten. De gemeenschap heet het ‘Heilige Hart’. Bij een Christusbeeld kon je een Post-It plakken met een boodschap. De mijne luidde: ‘Moge het hart van mijn vrouw en mij altijd voor elkaar stralen!’
Het thema hart komt in alle toonaarden naar boven in deze camino. De kathedraal had ook een barmhartigheidsdienst, maar ik had daarvoor te weinig tijd.
Na het bezoek aan Zalbaldika moest ik huilen van dankbaarheid dat ik met mijn lief zo’n hartverbintenis heb. Ook Herman ging in Roncesvalles helemaal voor het hart en wantrouwde mijn waardering voor het denken. Ik heb hem toen gewezen op het belang van de relatie niet alleen tussen hoofd en hart, maar ook tussen hoofd, hart en buik. In het daoïsme staat deze driedeling bekend als de relatie tussen Jing (buik), Qi (hart) en Shen (hoofd).[9]
Pamplona in de avond: ik zit nu in de Iruňa, het café dat Hemingway frequenteerde. In het ‘Domein van Hemingway’ waar aandenkens zijn tentoongesteld is een besloten party aan de gang, maar het aanpalende Iruňa Raciones is een schitterend lokaal, onveranderd gebleven sinds Hemingway’s bezoek hier in de jaren ’20 toen hij aan de roman The Sun Also Rises werkte en het café Iruňa als décor gebruikte voor in het boek beschreven ontmoetingen. Ik zie het standbeeld van de grote schrijver leunend tegen de bar en voel zijn aanwezigheid. Ik proost op hem met een grote bel Soberano en neem ook plaats aan de bar. Hemingway kreeg net als Bob Dylan de Nobelprijs voor zijn werk maar was er niet blij mee. Bob Dylan reageerde zeer verward op de grote eer. Twee avonturiers, twee grote schrijvers, gelauwerd om hun werk, twee pelgrims die in gedachten mij gezelschap houden. Ik kijk om me heen en zie weer veel bekenden waaronder zowaar de beide dames die mij gisterochtend net als mijn idolen Dylan en Hemingway de goede weg hebben gewezen.
Dag 5
Heb net gerust op een bankje langs de weg en de twee boterhammen gegeten die ik heb meegenomen van de herberg. Dacht eerst tot het volgende dorp te lopen, maar het bankje was te uitnodigend. Ook voor anderen blijkbaar, want terwijl ik zit te schrijven heb ik al drie keer gezelschap gekregen. Ook komt een man langs reclame maken voor eten in het dorp, dus wie weet. In het dorp inderdaad een niet te passeren eetgelegenheid met brood en bier.
Inmiddels is Helena, mijn kamergenoot in Pamplona, gezellig naast me komen zitten. Nou ja, gezellig met een schrijvende reisgenoot? Ze heeft net de waterpomp ontdekt en is blij dat ik op haar spullen pas.
Net leuk straattafereel gezien van een meisje dat voor een vriendinnetje acrobatische toeren uitoefende.
Dag 6
Zit in de Albergue de Lorca, niet in de Taberna del Camino, waar iedereen denk ik naar toe is, want ik ben op 1 na de enige gast. De paella is helaas op, maar een pasta is snel gemaakt. De mensen waren ook tè blij dat ik voor hen koos. De ensalada mista is de lekkerste tot nog toe. Geheim van de smid: er is suiker overheen gestrooid als tegenwicht tegen azijn. Dit is zoals ik me de camino van tevoren had voorgesteld. Eerst flink wandelen, dan flink eten, dan weer wandelen en ’s avonds tapas bij een biertje. Nu een coppa de vino voor het heilig hart! Er hangen reproducties van moderne kunst aan de muur, er wordt klassieke muziek gedraaid, ik zit hier domweg alleen (de andere gast is inmiddels vertrokken) gelukkig te wezen.
Moet gauw weg, is al 15.16 uur! Op naar Estella. En ja, Heilige Jacobus, wie vervoegt zich ineens aan de bar? Val! En wie passeren de herberg en groeten enthousiast als ik naar buiten kijk? Mijn beide Deense muzen! En wie telefoneert aan de overkant van de straat? Herman!
Bij het naderen van Estella een groep vrolijke Ieren ontmoet, waaronder Marian zich voorstelde en met wie ik een leuk gesprek had. Muze voor morgen?
Omstreeks 1090 gaf koning Sancho Ramirez de stoot tot de opkomst van Estella tot belangrijke halte aan de Sint-Jacobsroute. Hij nodigde vooral Franse kolonisten uit naar het Baskische dorp Lizarra, verleende de nieuwe nederzetting aan de Rio Ega het stadsrecht en leidde de oorspronkelijk verder zuidelijk lopende pelgrimsroute om. De stad groeide en bloeide al gauw, in de 13e eeuw was haar rijkdom vergelijkbaar met die van Burgos. De vele prachtige gebouwen, civiel en religieus, leverde Estella bijnamen als ‘Toledo van het noorden’en ‘Estella, de mooie’(Estella la bella) op.[10]
Prachtige kerken die ik alleen van buitenaf heb kunnen zien, gezellige pleinen, mondaine bevolking. Teruggelopen na het eten door leuke nauwe straatjes waar mensen muziek aan het maken waren. Zowaar mijn hart kleine sprongetjes laten maken op enkele onvervalste Flamenco klanken.
Dag 7
De club van vier die mij gisteren in Estella al opviel komt binnen als ik aan het ontbijt zit. Ik raak met ze aan de praat en verneem dat het een Duitser en een Italiaan betreft bij wie zich twee Spanjaarden hebben gevoegd en zijn gebleven ondanks de taalbarrière omdat ze elkaar zo aardig vonden. Vanwege hun eendrachtige uitstraling heb ik ze tot muze gemaakt van vandaag. Ze blijken Amsterdam goed te kennen en vertellen stoere verhalen over hoeren en coffeeshops.
Oude getrouwen ontmoet in de Municipal van Los Arcos: Brecht, Chema, Zuid-Koreanen uit Roncesvalles, Spaanse vrouwen uit eerste stop na Pamplona, Amerikaanse vrouw uit Roncesvalles. Onderweg weer de Ierse groep van gisteren gepasseerd, die mij later weer inhaalde en tot aan de dorpsgrens vergezelde. Met Brecht in het stadje gegeten en naar de mis gegaan.
Dag 8
Aankomst in de herberg van Logroňo is weer een feest van herkenning. Ik begin het nu wel erg leuk te vinden om onderweg vrienden te hebben gemaakt. Op de binnenplaats waar ik een biertje zit de drinken komt Chema als vanouds een praatje maken. Hij wijst er op dat het morgen net als vandaag een lang traject is: 30 km. En dan wijzen mensen ineens omhoog en daar staat Helena te zwaaien op het balkon van de eerste étage. In de eetgelegenheid bij het plein van de kathedraal word ik door iemand bij mijn naam aangesproken die ik in eerste instantie niet herken, maar die Eddie blijkt te zijn die ik ontmoet heb in de Pyreneeën. Hij had toen een hoed op en een shawl tegen de wind voor zijn mond, maar ik zag er toen ongeveer hetzelfde uit als nu, vandaar de herkenning! Eddie is heel attent en maakt van mij diverse foto’s, ik krijg sterk de indruk dat hij homo is.
Dag 9
In de stad is nergens een ontbijtgelegenheid te bekennen behalve in de Bodega van het Parlement, de regering waakt over ons. Grappig dat mijn Spaanse muzen van gisteren dezelfde Bodega vonden, net een foto met hen gemaakt aan de bar. Ingrit wilde ook zelf een foto met ‘Peter’ met de eigen camera!
Kwam in Najera gelijktijdig aan met mijn Spaanse muzen die mij luidkeels mijn naam roepend om de hals vielen! De hospitallero keek ervan op. Eerder was ik Eddie al tegengekomen. Bij de laatste stop onderweg zat ik zowaar in hetzelfde café als Brecht, Vicky en Chema. Ik ga nog eens helemaal meedoen. Ingrit was zo attent om een benedenbed voor mij te regelen, wat inderdaad heel gemakkelijk is.
Dag 10
Helena tot muze gekozen vanwege alle hartelijke ontvangsten als we elkaar tegenkwamen. Kwam haar niet ook hier in Santa Domingo tegen, want zij vertelde onderweg dat ze door zou lopen naar het volgende plaatsje.
Kwam gelijk aan met Brecht en Vicky, die vandaag over daoïsme hadden gesproken. Met name Vicky wil er nog meer van weten, dus daar zal het vanavond veel over gaan.
Dag 11
De avond gisteren is opgegaan aan schaken met een vriend van een jongen met een Jacobshoed die ik eerder had ontmoet. Hij nodigde me ook uit met hen te eten. Was ongelooflijk lekker, een pasta met vlees, echt beter dan wat je in een restaurant krijgt.
Mijn Spaanse muzen moesten onverwachts naar huis. Ingrit moet haar moeder helpen. Vrij innig afscheid genomen ‘Peter, I need you!’, wat natuurlijk leuk is om te horen voor de oude man. De schaakpartner schatte mij ook rond de 50, 15 jaar jonger dan in werkelijkheid!
Vandaag is het zondag en na de lunch liep ik door Castildelgado waar in de kerk een mis aan de gang was en ik ook ter communie ben gegaan. Ik kreeg hier een sterk gemeenschapsgevoel. De mensen zongen ontroerend, het ritueel van handen schudden van naasten in de kerk werd gedaan en na de dienst stond iedereen gezellig met elkaar op het kerkplein te keuvelen.
El Corro in Belorado is een heel huiselijke herberg, gezamenlijk avondeten. ’s Avonds wat gitaar gespeeld, er liggen overal gitaren voor het grijpen!
Dag 13
11.30 uur. Voor de verandering eens geluncht in een disco-cafetaria dat lekkere dingen had uitgestald. Broodje uitsmijter, sangria en koffie. Al aardig traject afgelegd: 13 km, nog 15 km. naar Burgos.
Vanochtend voor ontbijt aangeschoven bij Chema & Friends. Uiteraard hadden hij en de anderen chorizo met ei en patates besteld. Fles wijn erbij en de wandeling wordt weer ‘animo’, zoals ze later zeiden toen ze me weer inhaalden. Chema stopt na Burgos, moet thuis dingen regelen. Wel jammer, hij was een goed aanspreekpunt. Maar ja…
Cora een paar keer tegengekomen, lekker weer Nederlands kletsen. Zij heeft (net als Brecht) dezelfde rugzak als ik van mijn vrouw heb geleend. Een muze vinden voor iedere dag is steeds een aardige puzzel. Heb nu Cora tot muze gemaakt omdat ze leuk stond te swingen direct bij binnenkomst in het cafetaris. Moet bij haar sterk aan mijn lief denken: vrolijk, ongecompliceerd.
Dag 14
Heb gisteren in Burgos gegeten op het Plaza Mayor in een grote zaak waar veel volk komt. Gezellig zitten kijken naar vooral de oude besjes en mannetjes en gezien hoe aardig ze met elkaar omgaan.
Dag 15
Vanochtend met Brecht opgelopen naar Hontanas, 10 km. Als ik samen met haar loop, raak ik toch wat uit evenwicht, ik kreeg pijn aan mijn enkel en ben daarna op mezelf gaan lopen. Leerpunt?
Vicky komt net enthousiast binnen vertellen dat we het dorpje naderen van de Tau en kijkt me daarbij veelbetekenend aan. Op mijn reactie dat Tau wel iets anders is dan Tao reageert ze door te zeggen dat dit beide symbolen van liefde zijn. Niets tegen in te brengen natuurlijk!
Dag 16
Later op de avond in de eetzaal weer de nodige bekenden ontmoet. Carlos en Irma, John met zijn vrouw. De Koreaan kwam me ook nog innig omarmen, maar veel woorden kunnen we niet uitwisselen. Als ik Joseph Campbell zo lees, heb ik deze attenties te danken aan mijn status als oudere.
Dag 17
Mooie mis, prettig om tussen de gewone bevolking te zitten. Veel staan en zingen, maakt dat je je deel van een gemeenschap voelt. Wordt uiteraard versterkt door de communie.
Na de mis kwam ik Brecht weer tegen in het café, gezellig zitten praten.
’s Avonds in de tuin nog muziek gemaakt met een meisje en een jongen. Het meisje zong een mooi, gevoelig lied, maar wist niet van wie dit was. Er kwam nog een vrouw bij en ik heb met veel succes een aantal Dylan liedjes gespeeld.
Dag 18
Onderweg aangesproken door een stel dat ik gisteren bij de meeting al had gezien en dat de camino vooral liep om te werken aan hun relatie. Zij vonden dat ik liedjes, songs by heart, kende en vroegen wat te zingen. Natuurlijk gedaan. Hun zoon wist direct teksten van The Times They Are a-Changin’ te zingen. Hoezo lang geleden? Hij was 22 jaar. Geweldig dat Dylan bij hem levend is. In de herberg wederom furore gemaakt met een paar liedjes van Dylan! De idee van zingen vanuit het hart is deze dag erg levend. Nu wordt ook weer door jongeren muziek gemaakt in de herberg! …
Op de kamer wederom de grote meester vertolkt, was ook al gebeurd bij het eten. Cora gevraagd een filmpje te maken. Vooral Blowin’ in the Wind slaat enorm aan. Ook zonder gitaar gingen mensen dat zingen.
Dag 21
Gisteren big party in de albergue. Irma had heerlijk gekookt voor iedereen, veel wijn, verkleedpartij in Jacobskleren, trekken van een kaart bij de herbergierster, veel muziek en op voorspraak van Kelly twee optredens gedaan binnen en buiten. Geweldige sfeer, was echt wel toeter, want tevoren had ik al twee kopstootjes bier en wodka gedronken om even uit de meute te zijn.
Dag 24
Gisteren weer heel hartelijk onthaald en direct een maaltijd aangeboden door Irma. Voor vandaag wordt zij de muze van de dag.
Dag 28
Gisteravond weer gezellig bij de club van Carlos en Irma gezeten. Zinyoung had heerlijke spaghetti gemaakt. Domingo verraste iedereen met een fles Spaanse likeur als toetje en een flinke doos bonbons erbij. Carlos draaide zijn favoriete muziek, o.a. B.B. King en Hotel California van de Eagles. Een leuke klik dat ik deze muziek direct herkende. Leverde twee maal een boks op.
Dag 32
Ik wilde heel graag naar Mélide toe omdat dat mij weer eens een stad leek van enige allure. Dit klopt helemaal. Er zijn leuke terrassen en vandaag is een feestdag met veel straatmuziek.
Dag 34
Het is ochtend op de laatste dag van mijn tocht van St. Jean Pied de Port naar Santiago. De vogels fluiten dat het een lieve lust is. Iedere nieuwe ochtend is het een feest geweest naar hun gezang te luisteren. Ook andere geluiden begeleiden de wandelaar op zijn weg. Kerkklokken bij het verlaten en naderen van dorpen, geluiden van dieren op het land, maar ook van het verkeer vaak in de verte, soms dichtbij, dat ons eraan herinnert dat het leven buiten de camino gewoon doorgaat, dat de camino slechts een moment in dat leven is, een bijzonder moment dat veel kracht geeft, maar wel ìn dit leven. Geluid ook van de telefoon als mijn vrouw dagelijks belt en ik contact houd met de persoon die in dit leven mij het liefst is.
De weg (5)
Cupido, Venus, Hermes, liefdespijl, liefdesbrief, mierenkolonie, kolonisten, ruimtevaart, astronaut, odyssee, drenkeling, walvis, zalm, tegen de stroom in, hom, kuit, parel, kaviaar, haringvangst, net, schepnet, aquarium, dierentuin, film, bioscoop, schelp, diepzeeduiken, schipbreukeling, eiland, Robinson Crusoë, Schateiland, Alleen op de wereld, Vitalis, Gandhi, Mao, de lange mars, grote sprong voorwaarts, vijfjarenplan, utopie, Jules Verne, Reis om de wereld in 80 dagen, Moby Dick, Marco Polo, Overwintering op Nova Zembla, Willem Barentsz, Slauerhoff, Jan Cremer, Peter Klashorst, Henry Miller, Anaïs Nin, Ernest Hemmingway, arena, stierenvechter, James Dean, Rebel without a cause, Bob Dylan, Woody Guthrie, Picasso, Mondriaan, Gauguin, Van Gogh, VOC, Michiel de Ruyter, Napoleon, Hitler, Alexander de Grote, Dzjengis Khan, Boeddha, Jezus, Lao Tse, Spinoza, V2 raketten, bommenwerper, Dresden, Nijmegen, Stanley Kubrick, Lars von Trier, Melancholia, planeet, komeet, meteoriet, bominslag, bomkrater, seksbom, rock & roll, trip, LSD, psychedelisch, stemming verhogend, gezellig, café, muziekuitvoering, concert, rendez-vous, afspraak, date, meeting, congres, meningsverschil, dispuut, ontgroening, feut, zwaardgevecht, voor de leeuwen gooien, genade, genadeloos, genadeschot, duelleren,
Noten
[1] Un Ciel interieur, MACS MTO, 28/9/2024-6/4/2025
[2] Personage uit Eva Wong (vert.), Zeven zoekers naar de Tao, 1993, p. 99.
[3] Bob Dylan, False prophet, Rough and Rowdy Ways, 2020.
[4] Mantak Chia, Van stress naar evenwicht, 1993, p. 71.
[5] Harmen Mesker, De I Tjing stap voor stap, 2017, p. 35.
[6] Tommy Emmanuel, My life as a one-man band, TEDxMelbourne, https://www.youtube.com/watch?v=ENJuNCkPfx0
[7] Michael George, Walking the way, National Geographic, May 2015.
[8] Wat is het IJzeren Hemd en hoe helpt het je moeiteloos in je kracht te staan? Blog | De Taoboerderij
[9] Jing, Qi en Shen: waarom je een disbalans in deze 3 energieën wilt vermijden – Holistik
[10] Rother wandelgids Spaanse St. Jacobsroute, Elmar, Delft, 2014, p. 73.
Kijk hier voor een overzicht van alle afleveringen
Peter van der Doef