Het natuurlijke landschap was daarmee niet langer een ruimte buiten de muren van de stad of tuin, maar een ruimte waarbinnen dit nieuwe zelfstandige (zelfgedisciplineerde) individu op zoek kon gaan naar de betekenis van zijn nieuwe identiteit.
Ertic Brinckmann[1]
De Japanners beschikken nog steeds over het aloude discours waarin de bakens die de mens de weg wijzen in het landschap samenvallen met de bakens die de mens de weg wijzen in het leven.
Ineke Albers[2]
De zon, de maan, de planeten, de lucht, het water en de aarde staan alle tot je dienst, helpen het doel van het leven en brengen je voedsel voort.
Inayat Khan[3]
Oefentochten
Oefentochten liep ik altijd in verenigingsverband. Een tocht georganiseerd door een wandelvereniging is voor mij anders dan een zelf georganiseerde tocht. Het verrassingselement is groter, je wordt verwelkomd bij start en finish, er zijn rustplaatsen met eten en drinken, je wandelt te midden van gelijkgestemden wat een sterk gemeenschapsgevoel geeft.
Oefening baart kunst. Deze gedachte is het motto van de wandelvereniging D.O.S.: Door Oefening Sterk uit het Achterhoekse plaatsje Barchem. Op deze wandeling geniet ik van een winters zonnetje dat over een besneeuwd landschap schijnt. Tussen de witte sneeuw zijn grote groene stukken gras zichtbaar. Ook markeert geel, gedroogd gras de randen van modderige weggetjes. Door de warme zonneschijn is veel sneeuw tot water versmolten. Het daoïsme heeft mij geleerd om het uiterlijk landschap als model te zien voor mijn innerlijk landschap. De zon staat model voor de warme energie van het hart en water is symbolisch verbonden met koele nierenergie. Geel is de kleur van de aarde, symbolisch verbonden met de milt en maag. Groen de kleur van het element hout dat door de aarde naar boven komt en dat verbonden is met de lever.
Warme energie heeft de neiging te stijgen en koele energie neigt tot dalen. Door daoïstische oefeningen heb ik geleerd beide energieën in mijn lichaam met elkaar te verbinden. Het vuur van het hart verwarmt de nieren en voorkomt dat deze te koud worden, waardoor ik vertraagd zou gaan functioneren. De koelte van de nieren voorkomt anderzijds dat mijn hart te verhit wordt en ik gejaagd zou gaan functioneren. Vertraagd of gejaagd, de kunst is daartussen een midden te vinden. Zo blijf ik energetisch in balans. Meditatie tijdens het wandelen zelf maakt dat mijn lichaam niet alleen door spieren in beweging komt, maar dat ook het skelet en de organen actief worden. Mijn botten, hart, lever, nieren, longen, maag en darmen worden door het wandelen als het ware gemasseerd. Heel vroeger had ik al tijdens lange afstand wandelingen het gevoel dat ik door het wandelen stevige botten en organen kreeg. Ik had daarvoor echter geen theoretisch kader. Dat vond ik in het daoïsme.
Waardering van het lentegroen wordt ook uitgesproken door andere auteurs als bijvoorbeeld Martin Bril. Bart Chabot noteert dit als een soort troost bij zijn sterfbed.
Voor het raam wuifden enkele dunne boomtakken, lentegroen: een jaargetijde dat Martin zo waardeerde.[4]
De kleur groen staat in het daoïsme voor de opwaartse kracht in de natuur en kan ook tot symbool worden genomen voor de natuur als geheel. De 12e eeuwse mystica Hildegard van Bingen doet dat door de verbinding tussen de natuur en het goddelijke ‘het groenende’ te noemen, waarmee ze doelt op de kracht die bomen, planten en bloemen doet groeien en bloeien.[5]
Haar voorliefde voor de kleur groen (viriditas) als een scheppende kracht maakt duidelijk dat zij de natuurlijke krachten van de aarde en de kracht van Gods genade niet los van elkaar ziet, maar die beschouwt als verschillende niveaus van de oerkracht van één en dezelfde schepping. De viriditas brengt het groene gras en de kruiden voort, zij is de kiemkracht van de uitbottende lente, zij staat voor de helende kracht bij ziekte, maar ook voor het overwinnen van een psychische crisis of een depressieve periode. Zij duidt het vermogen aan om ethisch te handelen en te leven vanuit een innerlijke kern. Zij is de borrelende bron van levensvernieuwing, maar wekt ook op tot mededogen en barmhartigheid. Zij geeft moed om door het dal van verzoekingen te gaan en symboliseert tot slot het gehele heilswerk van God op onze weg naar de eeuwige gelukzaligheid.[6]
Groen is rustgevend.
Groen redt iedere stad, het schijnt dat bomen een sterk kalmerend effect op stedelingen hebben en de ergste agressiviteit wegnemen.[7]
De kleur groen is zó belangrijk voor de mens dat wij in staat zijn meer dan vierhonderd kleuren groen te onderscheiden, in tegenstelling tot andere kleuren waar dit aantal veel minder is.[8]
O, alleredelst groen,
dat wortelt in de zon
en straalt in heldere lichtheid
(…)
O, helende kracht die zich een weg baant!
Alles doordring je,
in de hoogte, op aarde, in de afgronden overal,
jij voegt en sluit alles ineen.
Door jou drijven de wolken, zweven de hemelen,
druppelen de stenen van vocht,
doen de bronnen hun beken opborrelen,
door jou ontspringt het verfrissend groen aan de aarde!
Je voert ook mijn geest naar de verte,
jij waait je wijsheid in hem
en met de wijsheid de vreugde![9]
Hildegard stelt vanuit de idee van de groenende kracht, de viriditas, de aarde centraal in haar antropologie.
Met zijn lichamelijkheid is de mens aangewezen op de aarde, de zichtbare wereld, en daarin geworteld. Het is opvallend hoe in het werk van Hildegard de nadruk ligt op een fundamentele positieve houding ten opzichte van de aarde. Omdat de wereld wordt opgevat als Gods schepping, moeten we haar met alle kracht en overgave aanvaarden. Indrukwekkend duidelijk brengt zij deze liefde tot de wereld als volgt onder woorden: ‘Wie zijn God vertrouwt, zal ook de wereld eren: de loop van de zon en de maan, wind en lucht, aarde en water; alles wat God ter ere van de mens en voor zijn bescherming heeft geschapen. Een ander houvast heeft de mens niet; wanneer hij deze wereld opgeeft, wordt hij door demonen te gronde gericht en zullen de engelen hem niet langer beschermen.’[10]
Geven we de aarde op, dan verdwijnt deze als voedingsbron en gaan we te gronde. In de huidige tijd van klimaatveranderingen is een dreigende ondergang van de wereld actueler dan ooit. De voedingskracht van de aarde is zo’n basisgegeven dat het niet verwonderlijk is dat de aarde aldus beschreven ook een centrale rol inneemt in andere natuurreligies zoals bijvoorbeeld de door H.D. Thoreau in de 19e eeuw beschreven religie van de Indianen.
De Amerikaanse Indianen, voor wier wijsheid Thoreau enorme bewondering had, beschouwden de aarde zelf als heilige bron van energie. Door je erop uit te strekken kreeg je rust, door erop te gaan zitten meer wijsheid tijdens vergaderingen, door erop te wandelen en door het contact ermee te voelen kracht en uithoudingsvermogen. (…) Wandelen is bij uitstek een soort van voortdurend opdoen van energie, doordat je steeds steun vindt op de aarde, haar aantrekkingskracht voelt en met elke voetstap op haar rust.[11]
In de daoïstische symboliek heeft de aarde de kleur geel of goud. Dit is ook de kleur die de groene bladeren aannemen in de herfst. De goudgele kleur wordt in de daoïstische elementenleer geassocieerd met de milt en maag, de organen van balans. Net zoals de natuur in de nazomer tot rust komt, kan ook de mens tot rust komen door meditatie op de organen van milt en maag en wandelen in de goudgeel gekleurde bossen. Wandelen in de nazomerse bossen wordt om die reden gepropageerd door een Amerongse wandelvereniging, die zich weer op een ander gedachtegoed en wel het Japanse baseert (zie kader).
| Najaars gouden therapeutische boswandeltocht in Amerongen[12]
Amerongen wordt omringd door het Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug. In dit gebied kun je eindeloos door uitgestrekte bossen dwalen. In het eerste weekend van oktober kun je een tocht van 6 of 15 kilometer door dit gebied wandelen. Tijdens deze wandeltocht kun je een aantal oefeningen doen die gericht zijn op ontspanning en bewustzijn, waarbij alle zintuigen worden ingezet. Wetenschappelijk is de heilzame werking van bossen en groen bewezen. Bomen en dan vooral naaldbonen, ademen veel phytonciden uit. Deze stoffen beschermen de bomen tegen insecten. Wetenschappelijke onderzoeken in Japan, die ook worden bevestigd door de universiteit van Wageningen, tonen aan dat deze phytonciden ook heel heilzaam werken bij mensen. Zo wordt bijvoorbeeld ons immuunsysteem geactiveerd en wordt stress verminderd. In Japan is een bostherapie ontwikkeld, die wij naar Amerongen hebben vertaald met als resultaat de Gouden Therapeutische Boswandeling van 15 kilometer. Tijdens deze wandeltocht kun je een aantal oefeningen doen die gericht zijn op ontspanning en bewustzijn, waarbij alle zintuigen worden ingezet. Van de bostherapie of natuurtherapie is wetenschappelijk bewezen dat het een preventief medicijn is dat de natuurlijke weerstand van het lichaam versterkt, zoals verlaging van de bloeddruk en vergroting van de weerstand tegen ziektes. Bostherapie speelt een belangrijke rol bij de regulering van ons zenuwstelsel omdat mensen in de natuur minder stress voelen en zich beter kunnen ontspannen. We voelen ons verfrist en krijgen nieuwe energie. Wetende dat 70% van de mensen in Nederland een veel te hoog stressniveau hebben is deze methode om te ontspannen zeer gewenst en noodzakelijk. Bostherapie draagt direct bij aan de regulering van ons zenuwstelsel, omdat de balans tussen activering en ontspanning wordt hersteld. |
De beste voorbereiding op de camino is de vierdaagse, die bezongen wordt in het vierdaagselied.
Het vierdaagselied
Natuur gaf ons een motor mee
van ‘t allerbeste merk.
Gaf ons een hart en longenpaar
gezond, gaaf, goed en sterk.
En een paar flinke benen
een groot geluk op aard’.
Wie die niet leert gebruiken
is niet zo’n motor waard.
Wie die niet leert gebruiken
is niet zo’n motor waard.
Wij lopen de Vierdaagse mee
vol levenslust en moed.
Als goede lopers blijven wij
altijd op goede voet.
Want wij zijn één voor allen
en allen zijn wij één.
Zo willen wij door Neêrland
en door het leven heen.
Zo willen wij door Neêrland
en door het leven heen.
In dit lied worden drie dingen bezongen: (1) onze natuurlijke uitrusting, (2) de manier om daarvan in het lopen gebruik te maken en (3) het sociale verband waarbinnen dit gebeurt. Het zijn dezelfde drie elementen die in het boeddhisme de drie juwelen worden genoemd ofwel (1) Boeddha als startpunt van ontwikkeling, (2) Dharma ofwel de leer van Boeddha en (3) Sangha ofwel de spirituele gemeenschap waarin de leer wordt beoefend. Deze drie elementen kunnen volgens Thich Nhat Hanh allerlei vormen aannemen. Eerst kan onze Boeddha bijvoorbeeld een boek zijn dat we hebben gelezen, onze Dharma een paar bemoedigende woorden die we hebben gehoord en onze Sangha een gemeenschap waar we een paar keer zijn geweest. Later kunnen andere inhouden worden gegeven aan de drie juwelen en het boeddhisme reikt talloze manieren aan om dit te leren doen. Het boeddhisme biedt een eindeloze verdieping van deze drie elementen.[14] De vierdaagse laat zich in het vierdaagselied zo gezien kennen als een kleine levensleer en overstijgt daarmee het alleen maar wandelen als sport of als wandelplezier.
In allerlei andere teksten en gelegenheidsgeschriften wordt de vierdaagse geroemd om zijn sportiviteit (eerste juweel), doorzettingsvermogen (tweede juweel) en saamhorigheidsgevoel (derde juweel). In oude aankondigingen van de vierdaagse al wordt deze boodschap uitgedragen. In 1928 wordt de eerste internationale vierdaagse georganiseerd en wordt de Nederlandse bevolking bijvoorbeeld opgeroepen met de woorden:
Komt dit jaar in grooten getale naar Nijmegen, toont den buitenlanders, zoowel deelnemers als toeschouwers, wat gij op het gebied van marcheeren kunt, maar vooral ook toont hun de groote moreele waarde van onze marschen, door Uw gevoel van saamhorigheid, van offervaardigheid en kameraadschap dit jaar ook over onze buitenlandsche gasten uit te strekken.[15]
Sportiviteit, doorzettingsvermogen en saamhorigheidsgevoel maken de Nijmeegse 4-daagse tot een ideale oefentocht voor de camino naar Santiago.
Noten
- [1] Eric Brinckman, Filosofische wandelingen, 2015, p. 221-222.
- [2] Ineke Albers, De god van het lopen, 2013, p. 232.
- [3] Inayat Khan, Het voorrecht mens te zijn, 2012, p. 13.
- [4] Bart Chabot, Hartritme, 2021, p. 477.
- [5] Syllabus Zomerklooster 2016, p. 2 (www.openklooster.nl).
[6] Otto Betz, De inspirerende Hildegard van Bingen, 1998, p. 16.
[7] Jan Brokken, De tuinen van Buitenzorg, 2021, p. 17.
[8] Eric Brinckman, Filosofische wandelingen, 2015, p. 14-15.
[9] Syllabus Zomerklooster 2016, p. 2 (www.openklooster.nl).
[10] Otto Betz, De inspirerende Hildegard van Bingen, 1998, p. 65.
[11] Frédéric Gros, Wandelen, een filosofische gids, 2014, p. 121-122.
[12] www.wandeleninamerongen.nl info@amerongeninspireert.nl
https://www.wandel.nl/wandelagenda/evenement/najaarsgoudentherapeutischeboswandeltocht.r472291.htm
[13] Esma Linneman, Het bos zien (Reportage Bosbaden), De Volkskrant, 22 januari 2021.
[14] Thich Nhat Hanh, Wandelen, Ten Have, 2016, p. 156.
[15] Kor Goutbeek, Extreem Oost. De eerste internationale Vierdaagse, 1928. In De Wijkkrant voor Nijmegen-Oost, jaargang 44, nr. 7, zomer 2016, p. 5.